Odświeżam koszyk
Dodano do koszyka
Historia BUDOWNICTWO ARCHITEKTURA
STRONA GŁÓWNA > Renowator > Artykuły techniczne > Panorama Racławicka, jej dzieje, konserwacja i bieżące utrzymanie
Nr 1/2018 KEIM Farby Mineralne Sp. z o.o.
Panorama Racławicka, jej dzieje, konserwacja i bieżące utrzymanie

W grudniu 2016 roku zakończono serwisowe prace konserwatorskie Panoramy Racławickiej we Wrocławiu. Po 12 latach od zakończenia ostatnich tego typu prac zespół pod kierunkiem Ryszarda Wójtowicza i Danuty Drabik-Wójtowicz przywrócił dziełu iluzję trójwymiarowości. Płótno zostało sprawdzone pod kątem prawidłowego naprężenia, odkurzone, oczyszczone i poddane korektom kolorystycznym. Dokonano również bieżącej konserwacji sztafażu (czyli sztucznego terenu znajdującego się pomiędzy obrazem a platformą widokową, skąd widzowie oglądają dzieło) z wykorzystaniem materiałów KEIM.

Przełom XVIII i XIX wieku to epoka wielkich wynalazków techniki. W 1763 roku James Watt udostępnił światu swoją maszynę parową. W 1800 roku Amerykanin Robert Fulton przedstawił unikatowy produkt – łódź podwodną Nautilus, a rok wcześniej we Francji swoją panoramę1. Jednak nie ten pomysł stał się początkiem optycznej formy sztuki jaką były i są do dnia dzisiejszego panoramy. Bowiem już w 1791 roku urodzony w Irlandii pejzażysta Robert Barker wystawił i opatentował panoramę Edynburga w rotundzie na Leicester Square. Przedsięwzięcia te rozpoczęły wielką i burzliwą historię prekursora dzisiejszego kina – 360o panoramy. Przez cały wiek XIX i początek XX trwała ekspansja tych form sztuki i techniki na całym świecie, od Europy, Stanów Zjednoczonych po Japonię. Słowo oznaczające panoramę jest XIX-wiecznym neologizmem, terminem złożonym z dwóch greckich słów „pan” (wszystko) i „horama” (widok)2. Barker w swym zamyśle pragnął ukazać widzowi pełny, kolisty widok, zamiast dotychczas stosowanego w malarstwie klasycznego przedstawienia płaskiego obrazu. Dzieło to wywierało wrażenie na tysiącach odwiedzających je widzów nie tylko poprzez swoją wyjątkową wartość artystyczną, ale przede wszystkim poprzez kreację iluzji rzeczywistości. Spośród bardzo licznych przedstawień panoramicznych, rozpowszechnionych na całym świecie począwszy od końca XVIII wieku, do dnia dzisiejszego pozostało zaledwie około dwudziestu, a przecież swoją artystyczną kreacją zapisały jedne z najważniejszych wydarzeń XIX i początków XX wieku.

Pierwszą polską panoramą była Panorama Racławicka (fot. 1.), której powstanie wiąże się z przygotowaniami do Wystawy Krajowej we Lwowie w 1894 roku3. Wolą organizatorów było podkreślenie w wystawie wątków patriotycznych, co spotkało się z odpowiedzią w postaci propozycji Jana Styki stworzenia polskiej panoramy, przedstawiającej zwycięską dla wojsk polskich dowodzonych przez gen. Tadeusza Kościuszkę bitwę pod Racławicami, która odbyła się 4 kwietnia 1794 roku. Styka zaprosił do współpracy Wojciecha Kossaka, a następnie, po przeprowadzeniu studiów w Wiedniu, Berlinie i Monachium, bawarskiego malarza Ludwika Bollera. Zespół uzupełnili Włodzimierz Tetmajer, Wincenty Wodzinowski, Michał Sozański, Teodor Axentowicz, Tadeusz Popiel i Zygmunt Rozwadowski. Panoramę udostępniono publiczności w dniu uroczystego otwarcia wystawy 5 czerwca 1894 roku. Płótno składa się z 14 połączonych brytów (części) o wymiarach ok. 14,50 x ok. 8,12 m, co daje ogółem ok. 114 m obwodu i prawie 1650 m2 powierzchni. Waga obrazu to około 4 tony, 3 R. Nowak, Panorama Racławicka, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Wrocław 2008, s. 4–6; R. Nowak, Panorama Racławicka – atrakcja turystyczna dawnego Lwowa i współczesnego Wrocławia, w: Panorama Racławicka we Wrocławiu 1985– 2015, Kultura i Turystyka, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Wrocław 2015, s. 21–32. którą stanowią: podobrazie, czyli płótno lniane wykonane w Belgii ze specjalnym, wzmocnionym splocie o gramaturze 400 g/m2, przeklejenie klejem glutynowym, zaprawa olejna na bazie oleju makowego i białych pigmentów oraz warstwa malarska, lokalnie o bardzo rozbudowanej fakturze. Pierwotne trójwymiarowe przedpole/sztafaż o powierzchni ok. 1000 m2 zostało zrealizowane w oparciu o materiały naturalne i uzupełniające konfigurację terenu przedmioty związane z przedstawieniem na obrazie. W trakcie prac przy sztafażu Panoramy Racławickiej we Wrocławiu zastosowano tworzywa bardziej trwałe i bezpieczne dla obrazu.

Złożona historia Panoramy Racławickiej wiąże się w znaczący sposób z losami Polski. Komitet Budowy Panoramy 2 lutego 1912 roku odstąpił dzieło Gminie Królewskiej Stołecznego Miasta Lwowa. W 1927 roku, w nocy z 29 na 30 września nastąpiło częściowe oberwanie płótna. Po raz pierwszy przystąpiono wtedy do prac konserwatorskich, które powierzono Zygmuntowi Rozwadowskiemu i Marcelemu Harasimowiczowi oraz Wojciechowi Kossakowi i synom nieżyjącego już wtedy Jana Styki, Tadeuszowi i Adamowi. Zszyto rozdarcie, częściowo przemalowano też niebo, wcześniej zaplamione wskutek nieszczelności dachu rotundy. Dziewiątego kwietnia 1944 roku podczas bombardowania Lwowa Panorama Racławicka została poważnie uszkodzona, obraz porwał się i popękał w wielu miejscach, przedpole zostało niemal całkowicie zniszczone. Powołano komisję, która zdecydowała o zwinięciu obrazu i przewiezieniu dzieła w drewnianej skrzyni do klasztoru OO. Bernardynów we Lwowie, gdzie przeleżało do lipca 1946 roku. Po wojnie, po wydaniu decyzji przez Józefa Stalina, panoramę przewieziono do Wrocławia, gdzie po kolejnych translokacjach, w 1949 roku podjęto próbę jej konserwacji4. Jednak już rok później, bez wiedzy prowadzącego prace, płótno zostało wadliwie zwinięte – warstwą malarską do wewnątrz i przewiezione do Muzeum Śląskiego we Wrocławiu (fot. 2). Następne działania podjęto w roku 1956: przeprowadzono dezynfekcję i przewinięto obraz na 4 walce już w sposób prawidłowy. W kolejnym roku rozpisano konkurs na projekt pawilonu ekspozycyjnego, ale do budowy przystąpiono dopiero w 1966 roku.

Mimo znacznych przerw w działaniach na rzecz restytucji Panoramy Racławickiej, w roku 1970 Wrocławskiemu Oddziałowi PP PKZ powierzono kontynuację prac. Pomimo znacznego zaangażowania społecznego oraz zaangażowania zespołu konserwatorów prace znowu przerwano. Po zabezpieczeniu lica na bibułkę japońską i masę woskowo-żywiczną dzieło przewieziono i zdeponowano w pomieszczeniach ówczesnej Hali Ludowej (obecnie Hali Stulecia). Dopiero działania zainicjowane przez Społeczny Komitet Panoramy Racławickiej w roku 1980, doprowadziły do przeprowadzenia kompleksowych prac konserwatorsko- restauratorskich w budynku przy ulicy Purkyniego we Wrocławiu w latach 1981– 85. Działania te były wielokrotnie opisywane5, przedstawiane na sesjach naukowych, powstał film dokumentalny ukazujący przebieg procesu, który doprowadził do odtworzenia piękna panoramy.

Dla konserwatorów początkiem działań było zrozumienie unikatowości dzieła, a także niesionych przezeń wartości. Niemniej ważne było pojęcie skali i rangi podejmowanego przedsięwzięcia. Główną ideą twórców panoramy było stworzenie iluzji określonej rzeczywistości. Odtworzenie tej niematerialnej cechy było też głównym celem określającym pryncypia restytucji Panoramy Racławickiej (fot. 3).

Rdzeniem koncepcji konserwatorskiej przeprowadzonej w latach 1981–85 było sześć podstawowych grup rozwiązań:

1. Konserwacja – wzmocnienie struktury zachowanych 14 podstawowych brytów obrazu w tym uzupełnienie brakujących elementów podobrazia płóciennego.
2. Zbudowanie systemu zawieszenia i obciążenia obrazu umożliwiającego korekty jego naprężenia zarówno w płaszczyznach „równoleżnikowych”, jak i „południkowych”.
3. Zawieszenie i połączenie „na styk” 14 brytów obrazu panoramy, w odniesieniu do wspólnej dla wszystkich brytów linii horyzontu malarskiego oraz odtworzenie pierwotnego kształtu i naprężenia obrazu.
4. Utrwalenie hiperboloidalnego kształtu całego obrazu oraz jego wzmocnienie przez dublaż.
5. Oczywistym uzupełnieniem całości procesu konserwatorsko-restauratorskiego, zdążającego do odtworzenia iluzji przestrzennej przedstawienia panoramy, były zabiegi imitatorskiego uzupełnienia i rekonstrukcji ubytków warstw malarskich.
6. Integralną częścią prac było przeprowadzenie rekonstrukcji trójwymiarowego przedpola Panoramy Racławickiej, opartej na dokładnej analizie materiałów historycznych6.

Panoramy w procesie konserwatorskim wymagają zastosowania metod i aplikacji materiałów na znacznych powierzchniach, a efekt ten, mimo intensywnego użytkowania obiektu, winien przetrwać, zgodnie z zasadami konserwacji, co najmniej kilkadziesiąt lat. Przed i w trakcie prac przy panoramie przeprowadzono wspólnie z kilkoma instytutami badawczymi szerokie cykle badań konserwatorskich, laboratoryjnych i testów praktycznych oceniających wszelkie materiały, środki i metody wytypowane do zastosowania w procesie konserwatorskim. Przede wszystkim dokładnie zostały przeanalizowane i przebadane właściwości i struktura oryginalnego dzieła. Wykonano badania tekstyliów, spoiw i farb, wiązań i połączeń mechanicznych, a także chemicznych, w kontekście współdziałania z materią oryginału. Badania podstawowe wzbogacono cyklem badań starzeniowych. Od ponad 30 lat sprawdzana i badana jest jakość oraz zachowanie się różnego rodzaju farb i innych materiałów konserwatorskich przewidzianych do retuszu lica obrazu, w rzeczywistych warunkach funkcjonującej panoramy we Wrocławiu. Obserwowane jest też zachowanie wielkich płaszczyzn odwrocia Panoramy Racławickiej i dwóch innych, konserwowanych przez ten sam zespół, panoram na Węgrzech i w USA (w sumie ok. 5 000 m2 powierzchni) w czasie wspomnianych 30 lat. Można więc w rzeczywisty sposób określić skutki decyzji podjętych w procesie konserwatorskim, sprawdzonych wcześniej w okresie testów. Dzięki temu wiadomo, że opracowany i zastosowany system naprężenia obrazu w długim okresie utrzymuje go w dobrej formie. Efekty prac poddane były ocenie wieloosobowych Międzynarodowych Komisji Nadzoru Konserwatorskiego. Konserwacja panoramy nie kończy procesu ochrony dzieła, które wymaga stałej opieki przez kolejne lata intensywnej eksploatacji. W 2018 roku przewiduje się obecność 10-milionowego widza. Sprawnie działająca klimatyzacja, wentylacja oraz pozbawione pasma UV oświetlenie spowalniają procesy starzeniowe. Zastosowane w panoramie kontrolowane komputerowo systemy monitoringu Rh i T. oraz przeciwpożarowe 6 R. Wójtowicz, Konserwacja Panoramy Racławickiej i jej problemy, [w:] Ochrona Zabytków, nr 1–2, Wydawnictwo Arkady, Warszawa 1983, s. 43–54; R. Wójtowicz, Prace konserwatorskie przy Panoramie Racławickiej, [w:] Panorama Racławicka we Wrocławiu 1985–2015, Kultura i Turystyka, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Wrocław 2015, s. 51–64; R. Wójtowicz, Die Restaurierung des Panoramas von Racławice, [w:] Maltechnik Restauro 3, 1985, Callwey Verlag, München, s. 33–56. umożliwiają bieżący nadzór nad „żywą” tkanką historycznego dzieła.

W drugiej połowie roku 2016 w obiekcie przeprowadzono kolejny cykl zabezpieczających dzieło prac serwisowych. Na zlecenie Muzeum Narodowego we Wrocławiu wieloosobowy zespół konserwatorski prowadzony przez konserwatorską firmę drabik i wójtowicz s.c. Konserwacja i Restauracja Dzieł Sztuki, Danuta Drabik-Wójtowicz, Ryszard Wójtowicz7 dokonał przeglądu stanu panoramy. Swoje działania skupił głównie na trójwymiarowym przedpolu i przywróceniu łączności optycznej pomiędzy tą częścią panoramy i dwuwymiarowym kolistym obrazem. Nieco wcześniej Muzeum Narodowe we Wrocławiu przeprowadziło wymianę i unowocześnienie systemu oświetlenia panoramicznego dzieła sztuki, co dodatkowo wpłynęło na konieczność przeprowadzenia przeglądu i dostosowania kolorystyki sztafażu do skorygowanych warunków oświetleniowych. Podstawowym założeniem prac było powstrzymanie pogłębiających się procesów destrukcji wywołanych przede wszystkim przez osadzanie się kurzu oraz uszkodzenia mechaniczne przedpola, a także przywrócenie iluzji trójwymiarowej rzeczywistości odtworzonej w trakcie prac przy panoramie w latach 1981–85. Ponadto za ważne uznano sprawdzenie prawidłowości eksploatacji obiektu i ocenę stanu zachowania po okresie 10 lat od zakończenia ostatnichkonserwatorskich prac serwisowych. Prace nie kolidowały z udostępnieniem Panoramy Racławickiej dla zwiedzających.

Do przeprowadzenia prac konserwatorskich na przedpolu zastosowano szereg materiałów firmy KEIM: środki do konsolidacji, wypełnień, a także farby, zapewniające wieloletnią światłotrwałość i odporność na działanie czynników niszczących. Ważną cechą, decydującą o wyborze tych produktów konserwatorskich, jest ich matowa optyka. Zastosowane w procesie konserwatorskim Panoramy Racławickiej farby, w tym firmy KEIM, testowane i badane są w warunkach wnętrza obiektu od 35 lat, a ich wyniki są wyjątkowo dobre. Sporządzono powykonawczą dokumentację konserwatorską bieżących prac serwisowych. W trakcie realizacji bieżących prac serwisowych przeprowadzono też kontrolę warunków klimatycznych, jak również oświetlenia. Sformułowano dalsze zalecenia konserwatorskie, istotne dla dobrego utrzymania zabytku.

Działania serwisowe obejmujące dwie główne strefy:
Obraz:
1. Odkurzenie i oczyszczenie lica i odwrocia (fot. 4).
2. Odkurzenie elementów konstrukcyjnych obrazu: belki nośnej i rury obciążającej.
3. Sprawdzenie stanu naprężenia płótna i jego korekta na „karniszu” i rurze obciążającej (fot. 5).
4. Sprawdzenie i korekta dublażu (fot. 6).
5. Korekta wypełnień ubytków warstw malarskich.
6. Korekta punktowania.
Przedpole (sztafaż):
1. Odkurzenie, dezynfekcja i dezynsekcja oraz utrwalenie luźnych i spudrowanych fragmentów.
2. Podklejenie ruchomych części i wymiana wybranych elementów (fot. 7, 8).
3. Wymiana części szaty roślinnej, po uprzednim, konserwatorskim przygotowaniu elementów nowej roślinności oraz jej osadzenie na przedpolu; doprowadzenie wyposażenia szaty roślinnej do stanu pierwotnego (rośliny dobrane zgodnie z pierwotną dokumentacją obiektu).
4. Likwidacja skutków uszkodzeń mechanicznych i przemieszczeń rekwizytów.
5. Wzmocnienie powierzchni sztucznego terenu.
6. Lokalna korekta konfiguracji terenu.
7. Wykonanie korekt kolorystycznych i fakturalnych (fot. 9, 10, 11, 12).

Trzy ogromne dzieła panoramiczne: panorama Feszty w Ópusztaszer na Węgrzech8 (fot. 13), bitwy pod Gettysburgiem w Stanach Zjednoczonych (fot. 14) oraz Racławicka we Wrocławiu (fot. 15), zakonserwowane przez wrocławski zespół specjalistów, powstały w ostatniej ćwierci wieku XIX9. Łączy je nie tylko czas powstania, ale również porównywalna wielkość – są to płótna długości około 115 metrów i wysokie na ponad 14 metrów. Zespół konserwatorski prowadzący w latach 1981–85 szeroko zakrojone prace nad Panoramą Racławicką wypracował właściwe i skuteczne metody konserwacji i rekonstrukcji tak wielkich dzieł sztuki. To doświadczenie udało się wykorzystać w latach 1991–95 przy pracach nad panoramą węgierską. Zdobyta wiedza i renoma w środowisku specjalistów zaowocowały też zaproszeniem amerykańskim do Gettysburga, gdzie w latach 2006–08 przywrócono dawną świetność kolejnemu zabytkowi10. Konserwacja panoram to długi i żmudny proces, który musi uwzględniać złożone zabiegi techniczne i konserwatorskie, mające na celu przywrócenie pierwotnego blasku dzieła sztuki, ale również każdorazowo wypracowanie właściwego sposobu udostępnienia obrazu zwiedzającym. Prace te wymagają również nowego spojrzenia na problem konserwacji i rekonstrukcji dzieł sztuki. Wiekowy zabytek jest „delikatnym pacjentem” potrzebującym stałej opieki.

Ryszard Wójtowicz
Kierownik Zespołu Konserwatorskiego
Panoramy Racławickiej

Załączniki:
keim.pdf
Bieżące wydanie

Renowacje i Zabytki
Kazimierz Dolny - 3/2018

W numerze:

Przekształcenia układu urbanistycznego Kazimierza Dolnego

Renesansowe kamienice mieszczańskie

Kościół św. Anny w Kazimierzu Dolnym

Kolonia artystyczna w Kazimierzu Dolnym

Wyróżnienia i nagrody

Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski

Mecenas Kultury Miasta Krakowa

Nagroda "Złotego Pióra"

Złoty Krzyż Zasługi

Czytaj więcej